Selen biljka (lat. Levisticum officinale) jedna je od starijih kultura u narodnoj medicini naših krajeva, poznata i pod imenima ljupčac, lesandrina, selim i milobud. Njeno porijeklo je iz Perzije, odakle se proširila po čitavoj Evropi, a danas se posebno cijeni u Italiji, Njemačkoj, Francuskoj i zemljama poput Turske, Finske i Mađarske, gdje se gaji na velikim površinama radi dobijanja aromatičnog eteričnog ulja. Biljka je od davnina smatrana ljekovitom za gotovo sve tegobe, a u narodu je bila poznata kao “lijek za sve bolesti”. Posebno je cijenjena kao diuretik i sredstvo za podršku radu bubrega, probavnog sistema i disajnih puteva.
Šta je selen biljka
Selen je trajna zeljasta biljka koja brzo raste i može dosegnuti visinu od dva metra, a u povoljnim uvjetima i do 2,5 metra. Stabljika je uspravna, šuplja iznutra i karakteristično aromatična. Listovi su tamnozeleni, dva do tri puta perasto dijeljeni, sjajne površine i podsjećaju na list hrasta.
Cvjetovi su sitni, žute do zelenkastožute boje, grupisani u složene štitaste cvasti na vrhu stabljike. Biljka cvate od juna do avgusta, a plodovi sazrijevaju tokom jula i avgusta. Plodovi su pljosnati, sa oštrim rebrima i dužine četiri do sedam milimetara.
Koren je veoma krupan, razgranat i prodire duboko u zemlju, ponekad i do 50 centimetara. U prvoj godini biljka razvija samo prizemnu rozetu krupnog lišća. Stablo se formira tek u drugoj godini, krajem maja. Svi dijelovi biljke imaju jak aromatičan miris koji najbliže podsjeća na miris celera, pa je selen biljka u narodu poznata i kao vegeta biljka. Upravo karakteristični ukus “Maggi kocke” potiče od selena.
Biljka je porijeklom mediteranska, ali se rijetko može naći u prirodi kao samonikla. Kod nas se uglavnom gaji u vrtovima i na plantažama. U rodu Levisticum postoji samo ova jedna vrsta. Spada u porodicu štitarica (Apiaceae), kojoj pripadaju i celer, peršun, kim i anis. U ljekovite svrhe koristi se koren, plod i list, s tim da je koren selena daleko najljekovitiji dio.
Hemijski sastav selena
Ljekovita svojstva selen biljke temelje se na bogatom hemijskom sastavu koji su naučnici dobro proučili. U korenu i plodu ima do 1% eteričnog ulja, čiji je glavni aktivni sastojak butilftalid, spoj koji biljci daje karakteristični miris i koji je odgovoran za njeno diuretičko i karminativno djelovanje.
U listovima eterično ulje čini oko 0,08%, dok ga u zrelim plodovima ima i do 1,5%. Uz eterično ulje, koren selena sadrži:
- smolu i gumu, koje pridonose antiseptičkim svojstvima
- tanin, koji stezanjem tkiva pomaže kod upala sluznice
- šećer i skrob
- organske kiseline i gorke tvari
- do 100 mg vitamina C na 100 grama svježeg lišća
- vitamine B kompleksa
- kvercetin, flavonoid s antihistaminskim djelovanjem
Upravo kombinacija butilftalida, tanina i eteričnog ulja čini selen efikasnim diuretikom, stomahikom i karminativom. Listovi su najbogatiji vitaminom C i eteričnim uljem, što ih čini korisnim i kao svježi začin. Anis, koji spada u istu botaničku porodicu Apiaceae, dijeli sličan aromatičan profil eteričnog ulja i karminativno djelovanje na probavni sistem.
Ljekovita svojstva selen biljke
Ljekovitost selena poznata je u narodnoj medicini već nekoliko vijekova. Selen biljka djeluje kao diuretik, stomahik i karminativ, a uz to ima dokazano antiseptičko i protuupalno djelovanje. Često se kombinira s drugim biljkama iz iste porodice za liječenje organa za varenje i disanje.
Posebno vrijedan je blagi ekspektorans koji olakšava iskašljavanje i poboljšava protok vazduha u plućima. U nastavku su opisana glavna područja primjene.
Selen za bubrege i mokraćne kanale
Koren selen biljke najcjenjeniji je upravo zbog snažnog diuretičkog djelovanja. Selen je akvaretik, posebna vrsta diuretika koji potiče mokrenje bez gubitka elektrolita, što ga razlikuje od većine sintetičkih diuretika. Povećano mokrenje ispira mokraćne puteve i pomaže u prevenciji nastanka pijeska i kamena u bubregu.
Čaj od korijena selena preporučuje se kod edema, naročito kod izraženih otoka nogu, kod teškog i bolnog uriniranja, katara mokraćne bešike, akutnih i hroničnih oboljenja bubrega. Narodni ljekari preporučuju ga i kod žutice. Slično ljekovito djelovanje na bubrege i mokraćne kanale poznato je i kod omana, koji se dugo koristi kao podrška radu mokraćnog sistema i probave.
Selen za varenje i nadimanje
Čaj od korijena selena ublažava tegobe u varenju, posebno kod prekomjernog lučenja želudačne kiseline. Selen za varenje djeluje kao blagi stomahik koji podstiče lučenje probavnih sokova, što olakšava razgradnju hrane i apsorpciju hranjivih tvari. Smanjuje nadimanje, otklanja gasove i ublažava grčeve u crijevima.
Kod problema s varenjem praćenih nadimanjem, čaj se pravi od jednakih dijelova selena i kima, koji se kuvaju u vinu, a ne u vodi. Koren selena zagrijava stomak i aktivira njegov rad, no ne bi trebalo ga dodavati jelima tokom termičke obrade jer tada djeluje suprotno, slično kao biber. Za slične tegobe s probavom i nadimanjem korisna je i nana, koja ublažava grčeve u crijevima i podstiče lučenje probavnih sokova.
Selen za giht i reumatske bolove
Koren selen biljke pomaže pri oboljenju bubrega i mokraćnih kanala, ali i u liječenju gihta i otklanjanju reumatičnih bolova. Selen za giht djeluje na dva načina: povećanim izlučivanjem mokraćnih kiselina kroz pojačano mokrenje i direktnim protuupalnim djelovanjem na otečene zglobove.
Narodni oblozi od svježeg ili sušenog korijena selena stavljaju se na bolno mjesto i mogu ublažiti bol i oteklinu. Istraživanja japanskih naučnika potvrdila su ljekovito dejstvo selena i u borbi protiv hiperglikemije i dijabetesa, a uspješno se koristi i kao dopunska terapija kod kandide i raznih bakterijskih infekcija.
Selen za jetru i žuticu
Vino od sjemena selena smatra se jednim od boljih prirodnih sredstava za podsticanje rada jetre i slezine. Priprema se od dvije supene kašike izmrvljenog sjemena, koje se preliju s litrom kvalitetnog bijelog vina. Smjesa odleži sedmicu dana, a zatim se procijedi. Pije se svako jutro na prazan stomak, jedna rakijska čašica.
Selen za jetru preporučuju narodni ljekari i kod žutice, gdje se kombinira s čajem od korijena. Za tegobe jetre i krvotoka u narodnoj medicini poznata je i ljekovitost imele, koja se dugo primjenjuje u podršci radu srca i krvnih sudova.
Selen za disajne puteve i grlo
Blag čaj od sušenog lista selena koristi se za ispiranje upalenog i bolnog grla te kod groznice. Selen je blag ekspektorans, što znači da omekšava sekret u plućima i olakšava iskašljavanje, poboljšavajući protok vazduha i unos kisika. Iz tog razloga ulazi u sastav mješavina čajeva za liječenje organa za disanje i mokrenje, u kombinaciji s drugim biljkama iz porodice Apiaceae.
Ostala ljekovita dejstva selena
Selen biljka pokazuje i nekoliko dodatnih korisnih svojstava. Stimulativno utiče na nerve i dokazano pomaže kod migrene izazvane lošim radom bubrega. Kvercetin prisutan u lišću inhibira oslobađanje histamina i ublažava simptome alergija i iritacija kože. Naučnici su ustanovili da ekstrakt selena djeluje protiv štetnih mikroorganizama kao što su E. coli, Salmonella i H. pylori.
Biljka se preporučuje i kod dermatitisa i akni, a oblozi od korijena olakšavaju bolne promjene na koži. Kod menstrualnih tegoba selen pruža olakšanje zahvaljujući kombinaciji protuupalnih i spazmolitičkih svojstava. Kvercetin i protuupalna svojstva selena mogu podsjećati na djelovanje petrovca, koji se u sličnim situacijama koristi kod ženskih tegoba i za smirenje upala mokraćnog sistema.
Razlika između selen biljke i selena kao minerala
Mnogi se zbune kada čuju naziv “selen” jer se radi o imenu i biljke i hemijskog elementa. Važno je naglasiti da selen biljka i selen mineral nisu ista stvar i nemaju isto djelovanje, iako dijele naziv.
| Osobina | Selen biljka (Levisticum officinale) | Selen mineral (Se, element br. 34) |
|---|---|---|
| Što je | Višegodišnja začinska i ljekovita biljka | Hemijski element, mikronutrijent |
| Djelovanje | Diuretik, stomahik, karminativ, ekspektorans | Antioksidans, štiti od slobodnih radikala |
| Primjena | Čaj, tinktura, začin, oblog | Prehrana, dodaci ishrani |
| Gdje se nalazi | Koren, plod i list biljke | Sjemenke, riba, bijeli luk, paradajz, kvasac |
| Veza s organizmom | Ne sadrži hemijski element selen | Važan za srce, štitnu žlijezdu, imunitet |
Selen mineral je snažan antioksidans koji, uz vitamin E, štiti ćelije organizma od slobodnih radikala i važan je za kardiovaskularni sistem, štitnu žlijezdu i imunitet. Manjak selena minerala može se javiti kod osoba koje konzumiraju alkohol, puše ili uzimaju kontraceptivne pilule. Kod muškaraca se zadržava u blizini prostate i ima ulogu u formiranju sjemene tečnosti. Biljka selen, s druge strane, ne sadrži ovaj element, ali je bogata vlastitim ljekovitim spojevima.
Čaj od selena – priprema i upotreba
Čaj od selena najčešći je oblik primjene ove biljke u domaćinstvima. Priprema se isključivo od korijena, jer je list previše jak za unutrašnju upotrebu u toj koncentraciji.
Čaj je bogat vitaminima B kompleksa i vitaminom C, a pije se nezaslađen i u gutljajima za postizanje punog efekta.
Recept za čaj od korijena selena:
- Uzeti pola do jedne kašičice sušenog i sitno isjeckanog sirovog korijena selena.
- Preliti šoljom kipuće vode.
- Poklopiti i ostaviti da vri deset minuta.
- Procijediti kroz gazu.
- Piti dva puta dnevno, nezaslađen i u gutljajima.
Čaj od sušenog lista selena, za razliku od čaja od korijena, priprema se blagom infuzijom i koristi uglavnom za ispiranje upalenog grla i kod groznice, a ne za unutrašnju upotrebu. Listovi se potope u toplu vodu nekoliko minuta, a dobivenim čajem gargarizira se grlo. Selen čaj od korijena, zbog diuretičkog djelovanja, ne preporučuje se kao napitak u večernjim satima.
Ostali pripravci od selena
Uz čaj, selen biljka može se koristiti u nekoliko drugih oblika, zavisno od tegobe i načina primjene.
Tinktura od selena priprema se potapanjem korijena selena u alkohol na nekoliko sedmica. Koristi se u malim dozama, dodaje u čajeve ili nanosi spolja kod bolova u zglobovima i kožnih problema. Za spoljašnju primjenu, svježi koren selena može se samljeveti s malo vode u pastu i nanijeti direktno na bolno mjesto kao oblog.
Vino od selena za jetru i slezinu priprema se od dvije supene kašike izmrvljenog sjemena i litra bijelog vina, kao što je opisano u sekciji o jetri. Ovo je jedan od preporučenih oblika za poticanje rada jetre u narodnoj medicini.
Selen kao začin koristi se gotovo isključivo u obliku lista. Miris i ukus su slični celeru, ali intenzivniji i pomalo gorki, pa se koristi u manjim količinama. Odličan je dodatak supama od povrća, čorbama, jelima s mnogo luka i prženom mesu. Svježi listovi mogu se dodati sezonskoj salati. Sušeni list i sušeno povrće zajedno daju domaći začin koji je u okusnom profilu jako blizak kupovnoj “vegeti”. Za začin se koristi isključivo list, a ne koren ni plod. Na sličan način se kao svježi začin i čaj koristi i hren, koji pored snažnog aromatičnog profila ima dokazana antibakterijska i protuupalna svojstva.
Selen biljka – uzgoj i njega
Selen biljka uzgoj je relativno jednostavan jer je biljka otporna i dugovječna. Živi šest do osam godina, a može se uspješno gajiti i u vrtovima i na plantažama. Na plantažama se iskorišćava tri do pet godina, jer se nakon toga prinos lista smanjuje, a koren postaje šupalj. Odlično podnosi zatvoreni prostor pa se kao jednogodišnja kultura može gajiti i u saksiji.
Za uzgoj su pogodna plodna, duboka, humusna, srednje vezana zemljišta s dovoljno vlage. Teška glinovita i pješčana zemljišta ne odgovaraju, kao ni podvodna. Koren prodire duboko, pa tlo treba rigolati na 35 do 40 centimetara. Biljka preferira osunčana mjesta jer tada stvara više eteričnog ulja, što je važno za ljekovitu vrijednost korijena. Nije osjetljiva na mrazeve.
Razmnožava se sjemenom ili dijeljenjem korijena. Sjeme se sije u proljeće u saksije u grijanom prostoru na temperaturi od 15 stepeni Celzija. Kada sadnice narastu, presađuju se u baštu na razmak od 60 centimetara. Sjeme zadržava klijavost dvije godine. Dijeljenje korijena obavlja se u proljeće ili jesen, uzimanjem dijelova s razvijenim pupoljcima. Pretkulture ne bi trebalo da budu korjenasto povrće, šargarepa, peršun ni celer, jer su u istoj porodici i dijele zajedničke bolesti i štetočine.
Berba i sušenje selena
U ljekovite svrhe beru se koren, plod i list, a svaki dio ima drugačiji rok berbe.
Koren selena vadi se u proljeće, kada je biljka stara dvije do tri godine. Tada je koren najbogatiji aktivnim tvarima. Iskopani koren se izreže na listiće i suši u tankom sloju na promajnom i sjenčanom mjestu. Temperatura sušenja ne smije prelaziti 40 stepeni Celzija.
List selena bere se sve do jeseni. Za začin se uzimaju svježi ili sušeni listovi. Plodovi sazrijevaju tokom jula i avgusta, a puno zrenje nastupa početkom avgusta. Sjeme, plod i koren čuvaju se u dobro zatvorenim staklenim ili metalnim posudama, na tamnom i suhom mjestu. Sušeni koren može se koristiti do dvije godine. Uz selen, mnoge ljekovite biljke zahtijevaju pažljivo i pravovremeno branje i sušenje kako bi sačuvale svoja djelatna svojstva, što možete saznati i na stranici o ljekovitim biljkama općenito.
Kontraindikacije i upozorenja
Unatoč blagom profilu nuspojava, selen biljka nije namijenjena svima. Treba obratiti pažnju na sljedeće kontraindikacije:
- Trudnoće: čaj od selena i tinktura nisu preporučljivi tokom trudnoće zbog mogućeg utjecaja na kontrakcije maternice
- Bubrežne bolesti: osobe s akutnim bubrežnim bolestima trebaju se posavjetovati s ljekarom prije upotrebe
- Povišena tjelesna temperatura: čaj od korijena ne preporučuje se osobama s aktivnom groznicom
- Alergije na porodicu Apiaceae: osobe alergične na celer, peršun ili kim mogu reagirati i na selen
- Djeca: čaj od korijena nije prigodan za malu djecu bez savjeta ljekara
Koren selena u prahu djeluje isto kao i čaj, ali je jači. Uzima se dva do tri puta dnevno, četvrtina kašičice s vodom. Koren zagrijava stomak i aktivira njegov rad, no u jelima tokom kuvanja ima suprotan efekat i ne preporučuje se dodavati u hranu tokom termičke obrade. Tinktura i oblog od korijena su bezbijedni za spoljašnju upotrebu kod većine odraslih osoba bez alergija.
Naučno istraživanje ljekovitosti selena je u toku. Dostupni podaci o Levisticum officinale mogu se provjeriti u bazi PubMed, pregled istraživanja o Levisticum officinale.
Često postavljana pitanja o selen biljci
Šta je selen biljka?
Selen biljka (lat. Levisticum officinale) je višegodišnja zeljasta biljka iz porodice štitarica. U narodu je poznata i kao ljupčac, lesandrina, selim i milobud. Koristi se kao ljekovita i začinska biljka, a posebno je cijenjena zbog diuretičkog, stomahičkog i karminativnog djelovanja.
Za šta se koristi čaj od selena?
Čaj od korijena selena koristi se za podršku radu bubrega, kod edema i otoka nogu, kod gihta i reumatskih bolova, teškog uriniranja i katara mokraćne bešike. Pomaže i kod varenja, nadimanja i grčeva u crijevima. Čaj od lista koristi se za ispiranje upalenog grla i kod groznice.
Koja je razlika između selen biljke i selena minerala?
Selen biljka je Levisticum officinale i ne sadrži hemijski element selen. Selen mineral je mikronutrijent, antioksidans koji štiti srce, štitnu žlijezdu i imunitet. Dijele samo naziv, ali su to potpuno različite stvari.
Može li se selen gajiti u saksiji?
Da. Selen se može uspješno uzgajati i u saksiji, kao jednogodišnja kultura. Treba mu veća posuda, sunčano mjesto i redovno zalivanje. Puni razvoj listova postiže u trećoj do petoj godini kod uzgoja u bašti.
Ko ne smije piti čaj od selena?
Čaj od selena ne preporučuje se trudnicama, osobama s akutnim bubrežnim bolestima, osobama s povišenom temperaturom i djeci mlađoj od 12 godina bez savjeta ljekara. Osobe alergične na porodicu Apiaceae (celer, peršun, kim, anis) trebaju biti oprezne.
Kako se priprema vino od selena za jetru?
Dvije supene kašike izmrvljenog sjemena selena preliju se litrom kvalitetnog bijelog vina. Smjesa odleži sedmicu dana na tamnom mjestu, a zatim se procijedi. Pije se svako jutro na prazan stomak, jedna rakijska čašica, kao podrška radu jetre i slezine.
